· Alejandra Pérez Máquez visitou, xunto con familiares do bergondés asasinado na fuga do forte de Santo Cristóbal en maio do 38, o núcleo de Leranotz, o máis próximo á fosa na que se atopou o cadáver do novo represaliado polas tropas franquistas.
· A visita estivo cargada de emotividade, pois os veciños e veciñas desta pequena localidade do Concello de Esteríbar mantiveron a zona accesible durante anos, sendo un deles o que a situou con precisión antes de ser descuberta.
A alcaldesa de Bergondo, Alejandra Pérez Máquez, desprazouse a pasada fin de semana a Navarra, concretamente ao núcleo de Leranotz, no municipio de Esteríbar, para acompañar á familia de Gerardo Gómez Lorenzo, o bergondés asasinado na fuga do forte de Santo Cristóbal en maio de 1938. Concretamente, a comitiva bergondesa estaba formada pola rexedora e Julio Suárez e o seu fillo Diego, familiares do novo executado neste pequeno núcleo navarro polas forzas franquistas despois de participar na maior fuga carceraria da historia de España.
Á súa chegada, o pasado domingo 13 de setembro, visitaron Lenarotz, onde foron recibidos por unha comitiva de veciños desta localidade para visitar a fosa na que foi atopado Gerardo. Pérez Máquez e os Suárez agradeceron aos veciños que “non deixasen morrer a historia e mantivesen limpo o lugar”.
A implicación dos veciños na identificación de Gerardo foi clave, pois foi un deles, xa falecido, o que indicou o lugar exacto no que se atopaba a fosa. Ademais, durante anos mantiveron o lugar —que se atopa nos montes próximos á localidade— accesible e identificable, honrando a memoria dos alí asasinados. Ademais, ocorreu un entrañable momento con outra veciña, que explicou como a súa avoa contáballe que nas datas da fuxida lembraba dar para cear “a dous galegos moi guapos”. Refírese tanto a Gerardo como a Jesús Esteban Lorenzo, cuxos restos tamén foron identificados recentemente noutra fosa próxima.
Sumado aos traballos dos veciños, hai habido outras iniciativas que mantiveron a memoria dos represaliados. Unha delas é guíaa topográfica GR-225, de Javier Rey Bacaicoa. Este libro inclúe mapas detallados, fotografías e descricións das 4 etapas dun camiño histórico desde o forte de Santo Cristóbal ata a localidade de Urepel, xa en Francia, que segue os pasos das persoas que participaron na fuga de maio do 38.
Da comitiva de recepción tamén formaba parte o historiador Fermín Ezkieta, figura clave en todo este proceso. O ano pasado, Ezkieta ofreceu unha conferencia na Senra falando sobre este feito histórico, o que permitiu unir os puntos da árbore xenealóxica de Gerardo ata a súa familia na Arxentina. Unha vez identificados, púidose confirmar, a través dun estudo xenético, que certamente a persoa que aparecera na fosa de Leranotz era Gerardo Gómez Lorenzo.
Acto de entrega dos restos aos familiares
Xa o luns, celebrouse un acto no recentemente inaugurado ‘Rozalejo, Espazo de Memoria e Convivencia’ do casco antigo da capital navarra, no que a vicepresidenta segunda do Gobierno de Navarra e conselleira de Memoria e Convivencia, Acción Exterior e Eúscaro, Ana Ollo, entregou aos familiares dos dous represaliados os seus restos para que poidan descansar en paz. Alén dos familiares, tamén había representantes parlamentarios e da Comisión Técnica de Coordinación en materia de Memoria Histórica; membros das asociacións memorialistas; dos equipos técnicos da Sociedade de Ciencias Aranzadi e do laboratorio de Nasertic; así como do Instituto Navarro da Memoria e da Dirección Xeral de Memoria e Convivencia do Gobierno de Navarra.
As familias mostraron as emocións contraditorias que puideron experimentar: a alegría da identificación e a dor e a pena por que hoxe por hoxe non puideron participar familiares que pasaron as súas vidas preguntándose polo seu paradoiro, así como a inxustiza que padeceron.
Posteriormente as persoas asistentes participaron nunha visita á exposición ‘Os obxectos da memoria’, que presenta e contextualiza a través de paneis informativos distintos obxectos recuperados nas exhumacións realizadas na Comunidade Foral. Dáse a circunstancia que un dos obxectos é un anel coas iniciais G G, que se recuperou en Leranotz, xunto ao corpo de Gerardo Gómez, e que tamén foi crucial na súa identificación.
Agradecementos e máis investigación
Alejandra Pérez Máquez expresa o seu máis sincero agradecemento “a todas as persoas que achegaron o seu granito de area para que a familia de Gerardo Gómez Lorenzo poida recibir os restos do seu familiar”. Menciona ao goberno navarro, á Sociedade de Ciencias Aranzadi, ao laboratorio Nasertic, ao Instituto Navarro da Memoria, á Comisión Técnica de Coordinación en Materia de Memoria Histórica, ás asociacións memorialistas e, de forma moi especial, aos veciños e veciñas de Leranotz e a Fermín Ezkieta.
A alcaldesa salienta en “a necesidade de seguir investigando os feitos ocorridos non só nesta fuga, senón durante toda a etapa franquista, porque as familias de todas as persoas asasinadas e desaparecidas merecen vivir coa satisfacción de poder atopar aos seus seres queridos e darlles un lugar digno para descansar”.
Esta cuestión “é moi relevante” para a rexedora bergondesa, e, para argumentar a súa postura, utiliza os datos relacionados coa fuga de Santo Cristóbal. A día de hoxe, son 53 os corpos devoltos polo Gobierno de Navarra aos seus familiares tras a súa exhumación e identificación. Cabe sinalar que ata a data se han aberto 444 expedientes de persoas represaliadas na zona, “o que representa unha porcentaxe moi pequena, polo que sabemos que queda moito traballo por facer, a pesar de todas as dificultades que estes traballos supoñen despois de tantos anos”.
Quen era Gerardo Gómez Lorenzo
Gerardo Gómez Lorenzo naceu en Bergondo o 24 de setembro de 1916, era solteiro e carpinteiro de profesión. Ingresou no Forte o 14 de xuño de 1937, onde permaneceu ata a data da fuga. O seu corpo foi exhumado o 22 de maio de 2018 en Leranotz (Esteríbar), no día que se cumprían 80 anos da fuga. Agora que os restos de Gerardo foron entregados a Julio Suárez, serán enterrados en Bergondo xunto á súa familia nun acto privado.
